Doradztwo:

Metody konserwacji ziarna zbóż

Zboże przechowywane jest w gospodarstwach najczęściej w formie suchej w silosach lub magazynach płaskich. Innym rozwiązaniem może być zakiszanie na przykład za pomocą metody tunelowej lub magazynowane za pomocą metody chemicznej, potocznie zwanej konserwacją. Zakiszenie zachodzi w warunkach beztlenowych z udziałem bakterii kwasu mlekowego najczęściej w tunelach foliowych bądź silosach przykrywanych folią.

W celu zapewnienia prawidłowego procesu przechowywania należy doprowadzić zawartość wody w ziarnie do bezpiecznej wilgotności. Wymagane parametry to wilgotność poniżej 14,5% i temperatura po schłodzeniu 20°C. Jeśli wilgotność przekracza bezpieczny poziom, surowiec należy dosuszyć. Planując długotrwałe magazynowanie masy zbożowej, należy obniżyć jej wilgotność poniżej 14%. Alternatywą może być konserwacja kwasem propionowym, konserwacja mocznikiem lub wodorotlenkiem sodu. Są to częste sposoby konserwacji ziarna popularne w gospodarstwach w Niemczech. Konsekwencją ww. metod jest utarta siły kiełkowania ziarna, zahamowanie rozwoju szkodliwych drobnoustrojów, grzybów i pleśni, co przeciwdziała psuciu się ziarna a sam surowiec nadaje się tylko do skarmiania przez zwierzęta.

Podczas magazynowania zakonserwowanego materiału należy pamiętać, aby podłoże było izolowane. Bezpiecznie jest użyć dodatkowo foli na podłoże i na ścianę, należy również pamiętać o wygładzeniu stożków zasypowych, które mogą powodować kondensacje pary wodnej. 

1. Konserwacja wodorotlenkiem sodu(NAOH)

Efektem działania wodorotlenku sodu prócz konserwacji jest rozpuszczenie łupin ziarna oraz pęcznienie skrobi. Dodanie związku zasadowego w ilości 3-4% prowadzi do dostatecznego ich otwarcia i konserwacji zboża (DLG, 2011). Warunkiem jest intensywna domieszka zasady. Zboże poddane takiej obróbce powinno być magazynowane pod dachem bez okrycia foliowego, aby umożliwić odparowanie nadmiaru wodorotlenku sodu z ziarna. W przypadku składowania w warstwie o maksymalnej wysokości 30cm zboże może być magazynowane nawet do 12 miesięcy. W tabeli numer 1 zamieszczamy przykładowe zapotrzebowanie wodorotlenku sodu do konserwacji określonej ilości żyta.

Tabela nr 1 Przykład konserwacji ziarna żyta wodorotlenkiem sodu o zawartości 75% suchej masy i 3 % NaOH.

Żyto w kilogramach

Worki (25kg) NaOH

Ilość wody

Sucha masa

1600

2

240

75

3200

4

480

75

4800

6

720

75

6400

8

960

75

8000

10

1200

75

9600

12

1440

75

11200

14

1680

75

12900

16

1920

75

14900

18

2160

75

Fot. 2 Gotowe do skarmiania spęczniałe, zakonserwowane ziarno żyta.
Fot.1 Mieszanie żyta z NaOH w wozie paszowym z podwójnym mieszadłem pionowym.

W kontakcie ze związkami zasadowymi, koniecznie należy przestrzegać przepisów bezpieczeństwa pracy. Wodorotlenek sodu pełni w tym procesie rolę środka pomocniczego, wspomagającego obróbkę ziarna, a nie dodatku do pasz.

Zalety:

  • tania w konserwacji
  • po przygotowaniu szybko nadająca się do skarmiania ( 4 dni )
  • poprawia strawność
  • materiał zakonserwowany jest dobrze tolerowany przez bydło

Wady:

  • niebezpieczeństwo zatrucia, poparzenia osób obsługujących
  • silne odziaływanie korozyjne na części metalowe
  • niska wysokość składowania do 30 cm
  • nadaje się tylko do skarmiania bydła

2. Konserwacja Kwasami

Konserwacja kwasami jest popularną metodą konserwacji. Do jej przeprowadzenia konieczne jest posiadanie co najmniej czterometrowej żmijki i pompy podającej do niej kwas dyszami. Liczba dysz uzależniona jest od grubości i długości żmijki, lub wozu paszowego, najlepiej z mieszalnikiem pionowym. W tej metodzie zazwyczaj stosuje się kwas propionowy w kombinacji z kwasem benzoesowym, sorbowym, bądź mrówkowym. Kwas propionowy ma działanie antydrobnoustrojowe, zwalcza drożdże, grzyby i bakterie, niszczy je, bądź poprzez zagwarantowanie niskiego pH ziarna, powstrzymuje ich rozwój w czasie składowania. Dodatek 0,5 %-1 % kwasu propionowego zapobiega konsumpcji magazynowego zboża przez szkodniki. Po dodaniu ok 2 % kwasu propionowego wymierają wołki zbożowe. Musimy jednak pamiętać, że zakonserwowane zboże nie jest w pełni zabezpieczone przed szkodnikami, wyjątkiem jest np. omacnica spichrzanka, której nie przeszkadza nawet dobrze zakonserwowane kwasami zboże. Proces konserwacji wygląda podobnie jak podczas zaprawiania zboża przed siewem. Każde ziarno poprzez pompę, dyszę i obrotowy ruch żmijki obtacza się kwasem. Odpowiednia dawka preparatu konserwującego tworzy w ten sposób barierę przed bytowaniem drobnoustrojów powodujących psucie się ziarna. Dawkę kwasu ustala się ze względu na wilgotność ziarna jak i czas przechowywania. 

Fot. 4 Podajnik ślimakowy o średnicy 150 cm, po zamontowaniu dysz pompy gotowa do konserwacji.
Fot. 5 Profesjonalna pompa dozująca kwas propionowy. Po konserwacji może być zamontowana do mieszalnika pasz treściwych jako dozownik zakwaszaczy lub oleju.

Bilansując dawkę dla zwierząt należy pamiętać o uwzględnieniu suchej masy jak i ilości kwasu użytego do konserwacji zboża. Z upływem czasu magazynowania, kwas propionowy ulega parowaniu, dlatego ściśle należy trzymać się określonych zaleceń dozowania kwasu, co przedstawione jest w tabeli nr 2.

Tabela nr 2 Zalecenia dot. dozowania kwasu propionowego (99,5%) w litrach na 100 kg wilgotnego zboża

Całe ziarna 

Okres konserwacji, miesiące

Śruta/mąka zbożowa

Okres konserwacji

Wilgotność

1

do 3

do 6

do 12

Wilgotność

1

do 3

do 12

do 16 %

0,35

0,45

0,50

0,55

do 16 %

0,40

0,50

0,70

16-18 %

0,40

0,50

0,55

0,65

16-18 %

0,50

0,60

0,85

18-20 %

0,45

0,55

0,65

0,75

18-20 %

0,60

0,70

1,00

20-22 %

0,50

0,65

0,75

0,85

20-22 %

0,70

0,80

1,15

22-24 %

0,55

0,70

0,85

0,95

22-24 %

0,80

0,90

1,25

24-26 %

0,60

0,80

0,95

1,05

24-26 %

1,00

1,10

1,35

26-28 %

0,70

0,90

1,05

1,15

26-28 %

1,15

1,25

1,50

28-30 %

0,80

1,00

1,15

1,30

28-30 %

1,30

1,40

1,65

30-32 %

0,90

1,10

1,25

1,45

30-32 %

1,45

1,55

1,80

32-34 %

1,00

1,20

1,35

1,60

32-34 %

1,60

1,70

1,95

34-36 %

1,10

1,30

1,50

1,75

34-36 %

1,75

1,95

2,10

36-38 %

1,25

1,45

1,65

1,90

36-38 %

1,90

2,10

2,25

38-40 %

1,40

1,60

1,80

2,05

38-40 %

2,10

2,25

2,30

Konieczny dodatek kwasu

przy transporcie z użyciem dmuchawy          +10 %
przy składaniu w temp. pow. 35oC               +10 %
w przyp. zbóż obciążonych grzybem +10 % do 20 %

 

 

Po złożeniu mąki do magazynu obróbka powierzchniowa z użyciem 1 litra kwasu propionowego na metr kwadratowy

Źródło danych: BASF SE, Nutrition Ingredients, Europe – Poradnik Konserwacji Pasz

Podczas konserwacji należy zachować szczególną ostrożność, rozpylony kwas propionowy jest bardzo agresywny, powoduje poparzenia i korozję części metalowych. Na szczęście na rynku istnieją formy zbuforowane nie działające tak agresywnie jak sam kwas propionowy, jest to droższe rozwiązanie jednak zdecydowanie bardziej bezpieczne. 

Zalety:

  • szybkość zaprawiania
  • zaprawione ziarno może być wykorzystane w skarmianiu dla bydła, trzody, drobiu
  • poprawia smakowitość i strawność paszy
  • duże możliwości składowania na wysokość

Wady:

  • konieczność śrutowania zakonserwowanego materiału przed skarmianiem
  • korozyjny, żrący
  • cena samej konserwacji porównywalna do suszenia
  • potrzeba posiadania odpowiedniego sprzętu

3. Konserwacja mocznikiem

Metoda ta opiera się na procesie przekształcenia mocznika w amoniak w wilgotnym środowisku. W trakcie procesu dochodzi do krótkotrwałego wzrostu temperatury oraz wzrostu pH z wartości 8 do 9. Przy bardziej suchym zbożu o wilgotności poniżej 18 % należy dodać 0,5 % wody. Wskutek tej reakcji dochodzi do wzrostu temperatury, przez co zboże przyjmuje żółtawo-brązowy kolor. Zaprawienie ziarna mocznikiem wykonuje się przy użyciu mieszalnika pasz lub żmijki wyposażonej w odpowiedni dozownik. Dozowanie odbywa się w ilości 2-2,5 kg/dt i nie zależy od wilgotności zboża (Sanftleben, P.) Wskutek podwyższonej temperatury oraz działania mocznika, który absorbuje wodę, może dojść do zbrylenia ziarna. Aby umożliwić równomierne rozłożenie amoniaku, pryzmę zaprawionego zboża należy przykryć folią na okres około czterech tygodni. Po tym okresie, zboże przed skarmianiem należy poddać obróbce gniotownikiem. Podczas bilansowania pasz w oparciu o zakonserwowane zboże mocznikiem, należy uwzględnić wyższy bilans azotu w żwaczu.

Zalety:

  • szybkość zaprawiania
  • tania metoda
  • dozowanie ilości mocznika niezależne od wilgotności
  • zaprawione zboże podnosi białko w paszy

Wady:

  • przeznaczone tylko dla bydła
  • długi okres magazynowania przed skarmianiem
  • ograniczenia w skarmianiu
  • może dochodzić do zbrylenia surowca

Źródło: ” Zastosowanie żyta w żywieniu trzody chlewnej i bydła” Andrea Meyer i inni

 

 

Karol Włodarczyk

Specjalista ds. Żywienia Zwierząt